اخلاق حرفه ای در عکاسی
اخلاق حرفه ای در عکاسی
مقدمه
در باب اخلاق و هنر سخن بسیار رفته و مناقشات و مجادلات فراوانی درباره این دو در طول تاریخ اندیشه بشر رخ داده است، برخی بر ان بوده اند که هنر، خلاقیت آزاد و آفرینشگری هنرمند است و اخلاق به گونه ای هنر را محدود می سازد و لذا هنر و اخلاق راه و روشی جداگانه می پیمایند. از دیگر سوی برخی هنری را متعالی دانسته و ستوده اند که در جهت رشد و تعالی بشر باشد که از منظر آنان هنر با اخلاق پیوندی ناگسستنی می یابد . علاوه بر این درباره آنکه آیا زیبایی با اخلاق نیز رابطه دارد و آیا اخلاق پسندیده در ساحت زیبایی به شمار است، بحث های فراوان رفته که در این نوشتار به اجمال بدانها میبردازیم.در کار تحقیقی بیش روتقابل نوعی از هنر (عکاسی) با اخلاق مورد توجه قرار گرفته است.در ابتدا سعی شده تا تعریفی از وازه اخلاق ارایه شود سپس به بررسی علم اخلاق، اصول اخلاقی و شاخصه های ان پرداخته ایم در ادامه به بیان تاریخچه عکاسی، انواع ان،بررسی عکاسی خبری،تفاوت عکاسی با عکاسی خبری،مسولیت های اولیه در عکاسی خبری ،دو راهی های اخلاقی در عکاسی خبری، رویکردهای فلسفی حل دو راهی های اخلاقی و نتیجه گیری می رسیم.
تعریف اخلاق
در لغت نامه دهخدا اخلاق عبارت است از جمع خلق.خوبیها.یکی از سه بخش فلسفه عملیه.درفرهنگ معین لغت اخلاق نیز با همین معنا به کار رفته.در فرهنگ عمید نیز اخلاق عبارت است از جمع خوی و هنجارهای مورد قبول جامعه که نشان دهنده درستی و نا درستی رفتار شخص است.بنابر این واژه "اخلاق" از نظر لغوی جمع "خُلْق" به معنای خوی، طبع، سجیه و عادت است، اعمّ از این که آن سجیه و عادت نیکو باشد یا زشت و بد.
بر این اساس دانشمندان علم اخلاق و فیلسوفان برای اخلاق تعاریف متعدّدی بیان کردند:
الف. برخی آن را ملکهای نفسانی دانستهاند که مقتضی صدور کارها از انسان بدون نیاز به فکر و اندیشه است.
ب. برخی نیز اخلاق را تنها بر فضایل اخلاقی اطلاق میکنند و آن را در مقابل ضد اخلاق به کار میبرند.
ج. و گاهی نیز به معنای نهاد اخلاقی زندگی به کار میرود
بنابراین معانی اصطلاحی متفاوتی برای اخلاق بیان شده است که جمع دقیق آن ممکن نیست، امّا میتوان اخلاق را در اصطلاح دانشمندان اسلامی، به گونه ای جمعبندی کرد که نسبتاً جامع بین آنها باشد و آن عبارت است از: "اخلاق، کیفیتی برای نفس آدمی است که رفتارهایی متناسب با آن از انسان بروز میکند{1}
جايگاه اخلاق
اخلاق از اهميت بسيار زيادي برخوردار است بدان اندازه که پيامبر اسلام فرمود: من براي تکميل کردن خوبي هاي اخلاقي مبعوث شدم.
اولين نمودي که از يک شخص در جامعه ظاهر مي شود اخلاق آن فرد است. اخلاق، زباني بين المللي دارد و مي توان با آن هر انساني را تحت تأثير قرار داد..
دين اسلام براي اخلاق، جايگاهي بس رفيع قائل است و منابع اسلامي مملو از آموزه هاي اخلاقي است.
رابطه و تاثیر اخلاق بر هنر
هنرها رکن مهمی از زندگی و فرهنگ آدمیاند و جاذبه و هواخواهان بسیار دارند. چهگونه میتوانیم در دل یک اثر هنری (حالا هر اثری که میخواهد باشد، موسیقی، نقاشی، فیلم، آواز، رقص،عکاسی و معماری و غیره) مفهومی به نام اخلاق را بیابیم؟هزاران سال است که اندیشهمندان ذهن خود را به این پرسشها مشغول داشتهاند.اخلاق از مهمترین دغدغههای انسانی است و فیلسوفان اخلاق از یونان باستان و زمان سقراط تا کنون به حکمت عملی و بررسی تواناییهای عقل عملی پرداختهاند.{2}.
هنر عکاسی
این هنر در اکثر زبان های جهان فتوگرافی خوانده می شود که ترکیبی از دو کلمهٔ یونانی فتو به معنی نور و گرافی به معنی ثبت یا نگارش است. بنابراین، فتوگرافی به معنای نقش کردن با نور است .عکاسی به عنوان یک پدیدهٔ علمی متولد شد، به عنوان هنر تثبیت شد و به عنوان صنعت گسترش یافت.عکاسی توسط یک فرد کشف و تکمیل نشده است، بلکه نتیجهٔ تلاش بسیاری از افراد در طول تاریخ است ..
هر چند از اول، عکاسی بر پایه آنالوگ بنا شده بود، ولی این صفت، بعد از ظهور عکاسی دیجیتال و بخاطر ایجاد وجه تمایز به این نوع عکاسی اضافه گردید..
انواع عکاسی
عکاسی معماری :شاخه ای از عکاسی است که در آن از آثار معماری و ساختمان ها عکسبرداری می شود
عکاسی از اشیای بی جان :شاخه ای از هنر عکاسی است که به ثبت تصویر از اشیاء بی جان و معمولاً غیر متحرک و اشیا محیط پیرامون می پردازد.
عکاسی نجومی :شاخه ای از عکاسی است که به وسیلهٔ تلسکوپ و با روش های مختلف از ستارهها و سیارات عکسبرداری می کند.
عکاسی ورزشی :شاخه ای از عکاسی است که در آن از صحنه های ورزشی و ورزشکاران عکسبرداری می شود...
عکاسی پرتره :شاخه ای از عکاسی است که در آن از چهرهٔ انسان عکسبرداری می شود. پرتره تنها یک عکس ساده نیست، بلکه نمایانگر افکار، اخلاق و خصوصیات فردی سوژه است.
عکاسی از طبیعت: شاخه ای از عکاسی گفته می شود که گیاهان، جانوران، کوه ها یا صخره ها به نحوی ثبت شده باشند که در آن هیچ گونه اثر مستقیم یا غیر مستقیم از انسان نباشد.
عکاسی حیات وحش :شاخه ای از عکاسی است که در آن از حیوانات و جانوران عکسبرداری می شود..عکاسی از مناظر :به عکاسی از جهان پیرامون می پردازد، حضور انسان یا عناصر انسانی، در این سبک محدودیتی ندارد.
عکاسی خبری :عکاسی خبری یا فتوژورنالیسم به عکس هایی گفته می شود که پبام و هدف اصلی آنها خبر رسانی است.
عکاسی در شب :به عکاسی در فضای آزاد در ساعات شب گفته می شود. در عکاسی شب، معمولاً از دیافراگم های بسته و زمان های نوردهی طولانی استفاده می کنند.
عکاسی ماکرو :شاخه ای از عکاسی است که از نمای نزدیک و بطور معمول از سوژه های کوچک عکسبرداری می کند
. عکاسی صنعتی :یکی از شاخه های عکاسی می باشد که به سفارش یک سازمان صنعتی صورت می پذیرد و به ثبت فرایندهای تولید ، محصولات ، سازمان کار ، کارکنان و یا تجهیزات سازمانی می پردازد{3}
عکاسیخبری
عکاسی خبری یا فتوژورنالیسم به عکسهایی گفته میشود که پبام و خبری را میرساندهنری است که به کار گرفته میشود تا زندگی را مستند کند. پدیدهای جهانی است و به همه مربوط است و از محدودیتهای زبانی و فرهنگی عبور میکند فتو ژورنالیست ما را به عکسهایی ارجاع میدهد که یک داستان را بیان میکند؛ مثل عکسهایی که در رسانههای خبری میبینیم یا مجلات و گاه نامه ها یا هفته نامه ها. این عکس ها می تواند در بر گیرنده عکاسی مستند عکاسی تبلیغاتی، عکاسی در صحنه، عکاسی ورزشی، زندگی جاری، علایق انسانی و به تصویر کشیدن شیوه معاصر و رایج زندگی باشد. اما نکتهٔ مهم در این بخش این است که در فتوژرنالیسم روایت، مقدم بر قضاوت است، یعنی باید عکس، دیگران را به قضاوت بکشد، پس لازم است به عکاسان خبری گفته شود: سعی نکنید قضاوت خود را به عکس القا کنید. در فتوژرنالیسم، عنوان یا مضمون مقدم بر عکس است و باید به مخاطبان و بینندگان و کسانی که داوری میکنند کمک کند تا خودشان داستان یا ماجرا را کشف کنند{4}..
مسئولیتهای اولیه در عکاسی خبری
مسئولیتهای اولیه یک عکاس خبری به مراتب بیشتر از یک عکاس معمولیاست که شامل: در میان گذاشتن ایدههای بکر خبری با خبرنگار حوزه مربوطه مشاوره با دبیر بخش عکس پردازش تصویر برنامهریزی برای پروژههای عکاسی نوشتن شرح عکس
بسیاری از عکاسان خبری هر ۲۴ ساعت در ۷ روز هفته آماده برای حضور در صحنههای خبری هستند. سوار شدن در ماشین پلیس و وسایل نقلیه اورژانس بهترین راه برای رسین به موقع به مراکز وقوع خبر است{5}
دوراهيهاي اخلاقي در عکاسي خبري
عکاسان خبري اغلب با دوراهيهاي اخلاقي روبرو ميشوند. عکاسي ابزار قابل اعتمادي است براي ثبت آنچه ديگران از دريچه چشمانشان ميبينند. در طول تاريخ تصاويرفراهم شده توسط رسانهها نقش بي بدليلي را در شکل گيري حافظه جمعي مردم ايفا کرده است. عکسهاي رسانه اي ميتواند شامل عکسهاي تاثرانگيزي باشد. رسانههاي خبري که درصدد ارائه گزارشات دقيق از واقعيتهاي اجتماعي به مردم هستند از عکاسي به عنوان پنجرهاي رو به دنيا استفاده کنند.
عکاسان خبري با چشمان خود شاهد و ناظر صحنههاي شاد و تلخي هستند که ارتباط تنگاتنگي با زندگي و جان انسانها دارد.
عکاسي کردن از صحنههاي تراژدي به ويژه آن دست صحنههايي که در آنها انسان جان خود را از دست ميدهد موجب بروز تعارضات اخلاقي پيچيده و بغرنجي براي عکاسان خبري ميشود.
عکاسان خبري مجبورند از ميان عمل به وظيفه اخلاقي شان به عنوان يک فرد ناجي براي نجات قربانيان وعمل به مسئوليت شان به عنوان يک عکاس خبري براي به ثبت رساندن صحنههاي تراژدي يکي را انتخاب کنند.
اين نوع از دو راهيهاي اخلاقي است که ميتواند به عنوان تعارضات ميان وظيفه اجتماعي و مسئوليت حرفه اي يا شغلي، ديده شود.
هرچند که اين دوراهيهاي اخلاقي صرفا منحصر به عکاسان خبري نميشود. هر فردي در جامعه ميتواند با دوراهي اخلاقي در زندگي روزانهاش نيز مواجه شود. تصور کنيد که شما به فرزندتان قول دادهايد که او را براي تماشاي يک نمايشنامه که راس ساعت 7 بعدازظهر شروع ميشود، همراهي کنيد. در ميان راه شما با خانم نسبتا مسني روبرو ميشويد که ماشينش پنچر شده و از شما کمک ميخواهد. در اين شرايط شما دچار سردرگمي ميشويد که آيا بايد به قولي که به فرزندتان دادهايد عمل کنيد يا بايد به نداي وجدان تان گوش کرده و به آن خانم کمک کنيد. تعارض ميان اين دو امر که هر دو هم حق هستند يک دوراهي اخلاقي به شمار ميآيد.
اما دوراهيهاي اخلاقي که عکاسان خبري با آن مواجه ميشوند خيلي جدي تر و پيچيده تر از اين مسائل به نظر ميرسد، چرا که آنها پيوسته مجبورند تراژديهاي انساني را به ثبت برسانند. اين نوع از دو راهيهاي اخلاقي ميتواند بسيار چالش برانگيز باشد زيرا نميتوانيم جواب ساده اي را برايشان بيابيم
.
قريب به دو دهه پيش عکاس خبري جواني که اهل آفريقاي جنوبي بود اين دوراهي اخلاقي را به بدترين شکل ممکن تجربه کرد. در يک ظهر سوزان در مارس 1993 کوين کارتر عکسي را از دختربچه آفريقايي گرفت که از سوء تغذيه بسيار نحيف و لاغر شده بود. آن دختر آفريقايي در حاليکه سرش را به سمت زمين خم کرده بود، تلاش ميکرد تا خود را به مرکز غذارساني سازمان ملل برساند. در پشت سر اين دختر کرکسي انتظار مرگ آن دختر بچه را ميکشيد. گفته میشود که کارتر حدود ۲۰ دقیقه منتظر ماند تا لاشخور بالهایش را باز کند تا با گرفتن عکس در این لحظه، عکسش نمود بیشتری پیدا کند، اما وقتی که کارتر دید، انتظارش بیثمر است، به گرفتن عکس در همین حالت رضایت داد و محل را ترک کرد. روز بعد هم او از سودان رفت.
در ان زمان «سن پترسیورگ تایمز» در مورد این عکس نوشت که عکاس با تنظیم دقیق لنز و انتظار بیست دقیقهایاش، در حکم لاشخور دومی در صحنه بود..
عکس گرفته شده توسط اين خبرنگار براي اولين بار توسط نيويورک تايمز به چاپ رسيد و سپس در سرتاسر دنيا و بنگاههاي خبرپراکني توزيع شد. آن عکس به سرعت به نمادي از آلام و دردهاي آفريقاييها تبديل شد. عکس کارتر نمونه بسيار خوبي از قدرت و تاثيرگذاري غيرقابل انکار عکس و عکاسي به شمار ميآيد. برخي معتقد بودند که عکس کارتر بسيار تاثيرگذارتر از صدها گزارشي بود که با هدف انعکاس تألمات آفريقاييها تا آن روز تهيه شده بود. آن عکس برنده جايزه پوليتزر شد. اين جايزه براي عکاسان و حرفه روزنامهنگاري از ارزش و اهميت زيادي برخوردار است.
هزاران خواننده نگران سرنوشت آن دختربچه کوچک شدند. بسياري به نيويورک تايمز نامه نوشتند و يا تماس تلفني برقرار کردند تا از سرنوشت آن دختر بپرسند که آيا او به مرکز غذارساني زنده رسيده و از گرسنگي و قحطي نجات يافته بود. البته بسياري نيز به کارتر انتقاد کردند که وي به جاي گرفتن عکس بايد به آن دختربچه کمک ميکرده است و کارتر را فردي بي توجه به آلام و مشکلات مردمان آفريقا به شمار آوردند.
بسياري از خوانندگان ميخواستند بدانند که چرا کارتر آن بچه را به آن مرکز نبرده و يا به آن غذا نداده است. منتقدان اخلاقي کارتر را مورد انتقاد قرار داده و وي را متهم کردند که با گرفتن اين عکس به دنبال کسب منافع شخصي بوده است.
2ماه بعد از دريافت جايزه پوليتزر، کارتر در ژوهانسبورگ خودکشي کرد. هر چند که دليل قطعي خودکشي وي مشخص نشد ولي آن را چندان هم بي ارتباط با آن عکس و عوامل مربوط به آن نميتوان دانست.
ماجراي پيش آمده براي کارتر باعث شد مسئله دوراهيهاي اخلاقي که عکاسان خبري با آن مواجه هستند مورد دقت بيشتري قرار گيرد.{6}
ولیوبای هوپر در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم میزیست، او یکی از نخستین کسانی بود که عکسبرداری از فجایع انسانی را سوژه کارها خود قرار داده بود. یکی از کارهای او عکاسی از قحطی بزرگ «مدرس» هند بود
.
در آن زمان هوپر، قحطیزدهها را به صورت گروهی به استودیوی خود میآورد و از آنها عکس میگرفت.
بعضی عقیده داشتند که این کار هوپر در حکم بهرهبرداری غیراخلاقی از رنج انسانهاست، اما برخی هم بر این باور بودند که اینگونه عکسها باعث افزایش آگاهی مردم و در نهایت تخفیف مشکلات مردم میشود.
اما زمانی که مشخص شد هوپر، بدون هیچگونه کمکی به این انسانها، شامل دادن غذا یا کمکهای پزشکی، آنها را از استودیو به محل زندگیشان برمیگرداند، میزان یکدلی و همراهی با هوپر کاهش یافت.{7}
.
این عکس در سال ۲۰۱۰ در هاییتی گرفته شده است، عکاس آن پاول هانسن است و به خاطر این عکس برنده جایزه عکاسی خبری سوئد شد.
در این عکس پیکر نوجوان پانزده سالهای به نام «فابیند کریسما» دیده میشود. پلیس هاییتی سه گلوله به او شلیک کرده بود. جرم کریسما دزدیدن دو صندلی پلاستیکی و یک قاب عکس بود. پلیس در آن زمان برای متوقف کردن غارتگران بعد از زلزله هاییتی وارد عمل شده بود.
جالب است که عکاس دیگری به نام «لوکاس اولنیک» هم به خاطر گرفتن عکس دیگری از پیکر کریسما برنده جایزه عکاسی دیگری در کانادا شده بود.
اما ناتان وبر، عکس مبتکرانهتری گرفته بود، عکس از عکاسانی که خوشحال از پیدا کردن یک سوژه خوب، مشغول گرفتن عکس از پیکر کریسما هستند!
عکس وبر باز هم این سؤال را مطرح کرد که گرفتن چنین عکسهایی تا چه حد می تواند اخلاقی باشد، عکاسی از پیکر کریسما، حتی زمانی که خانوادهاش سر رسیدند و جنازه فرزندشان را بر دوش گرفتند، ادامه داشت.
(NPPA) جان لانگ مدير اسبق انجمن عکاسان مطبوعات ملي
خاطر نشان ميکنند که همه روزنامهنگاران هميشه در انتخاب بين کمک به سوژه عکس يا عکاسي کردن دچار سردرگميميشوند. هرچند ممکن است درست شرايطي را که براي کارتر بوجود آمد تجربه نکنند. بايد براي اين دوراهيهاي اخلاقي چارهاي انديشيد پيش از اينکه روزنامهنگاران در آن موقعيت بحراني قرار بگيرند و لحظات تلخي را تجربه کرده و در انتظار آينده تلخ تري باشند.{8}.
رویکردهای فلسفی حل دوراهی های اخلاقی
بطور کلی بحث اخلاق در روزنامه نگاری و بطور خاص در عکاسی خبری ریشه در باورهای بسیاری از فیلسوفان دارد. طیف وسیعی از روزنامهنگاران و عکاسان بهطور ناخودآگاه و بدون آگاهی از ماهیت ایدههای فلسفی از رویکردهای فلسفی متعددی برای رفع دوراهیهای اخلاقی در حرفه شان استفاده میکنند هر چند که برخی از آنان این حقیقت را نمی پذیرند.
در پژوهش کیفی که توسط رابرت استیل (۱۹۸۷) در خصوص دوراهی های اخلاقی در فتوژورنالیسم تلویزیونی صورت گرفته نشان داده شده است که عامل مذهب و باورهای اخلاقی فرد در رفع تضاد میان ارزشهای اخلاقی فردی و ارزشهای حرفهای نقش مهمی را ایفا میکنند.
یکی از عکاسان در پاسخ به این سوال که چگونه با این دوراهی اخلاقی برخورد میکند، چنین میگوید"من یک کاتولیک هستم و با ارزشهای اخلاقی بزرگ شدم و پایبند آنها والدینم همیشه به من یاد دادند که به آزادی و حریم خصوصی دیگران احترام بگذارم… احساسم درباره آزادی این است که هرفردی میتواند هر کاری را که دوست دارد انجام دهد تا جاییکه برای من دردسر و مشکلی ایجاد نکند آزاد است. “(استیل،۱۹۸۷)عکاس دیگری نیز باورهای اخلاقیاش را بر ارزشهای حرفهایاش مقدم میداند.
من قبل از اینکه یک عکاس خبری باشم یک انسانم و شخصیت و باورهای خودم را دارم. برخی از عکاسان به راحتی از باورهای اخلاقی شان میگذرند. من واقعا حساس و نگران احساسات دیگران هستم.” (استیل،1987)در دو مورد ذکر شده، عکاس خبری دوراهی بین ارزش های اخلاقی فردی و حرفه ای را باتکیه بر باورهای شخصی از پیش رو برمی دارد
اما از سوی دیگر عکاس خبری دیگری با الویت دادن به ارزش های اخلاقی حرفه ای، نظرش را چنین بیان می دارد من مسئولیتی را پذیرفتهام و آن پوشش تصویری اخبار و رویدادهاست.
شايد راه حل را هم بايد در اين معنا جست و جو كرد كه آگاهي عمومي از يك عرف عكاسي و پذيرفتن حرف غير واقع شنيدن از سوي مخاطب، بتواند راهگشا باشد. وقتي بداني كه طرف مقابلت، چندان هم صادق نيست، آن وقت ترازوي ذهنت را براي شناخت سره از ناسره بيشتر به كار خواهي انداخت و اين آگاهي عمومي را در شناخت عكس بالا خواهد برد. شايد اين دروغي كه عكاسها به مخاطبانشان ميگويند، آنقدرها هم نتوان بر حسن و قبح ذاتياش سخن راند. بايد پذيرفت ليوان عكاسي خلاق، نيمهي پري هم دارد...{9}
نتیجه گیری
نقش عکاسان خبری به عنوان افرادی که وقایع و رویدادهای اجتماعی، سیاسی ، فرهنگی و … رابه ثبت میرسانند بسیار حائز اهمیت است. اگرچه کار عکاسی خبری در زمانهای که تکنولوژیهای دیجیتال گسترش یافتهاند به شدت دستخوش تغییر شده ولی هسته اصلی کار عکاسی خبری که همانا ثبت لحظات به یادماندنی از فعالیت های انسان و ارائه آن به عموم میباشد تغییر نکرده است.
عکاسان خبری به مثابه داستان سرایان تصویری تلاش میکنند تا مسئولیت اجتماعی شان را در برابر عموم و جامعه به درستی انجام دهند. آنان در به انجام رساندن مسئولیت شان به ناچار با دوراهی های اخلاقی متعددی مواجه میشوند، دوراهی هایی که برای افرادی به غیر از آنها غیرقابل تصور است. شناخت این دوراهی های اخلاقی که عکاسان خبری را مجبور به انتخاب درستی و نادرستی ابعاد اخلاقی میکند از اهمیت بسیاری برخوردار است. شناخت این دوراهی ها نه تنها برای عکاسان خبری بلکه برای خوانندگان نیز حائز اهمیت است چرا که در اغلب موارد آنها بدون لحاظ دوراهی های اخلاقی که عکاس آن را تجربه کرده است و آگاهی از عوامل تاثیرگذار بر تصمیم گیری وی به قضاوت درباره عکس و عکاس میپردازند
www.islamquest.net{1}
{2} اخلاق به روایت هنر .مقاله از منوچهر دین پرست. آکادمی مطالعات لندن
{3} فن و هنر عکاسی .هادی سفاییه.انتشارات علمی فرهنگی
Fa.wikipedia.org{4}
Photography.com {5} ترجمه نفیسه مطلق
www.hamshahritraining.ir{6}
1pezeshk.com7} }
{8} همان
{9} مرضیه رستمی .دوراهیهای اخلاقی در عکاسی خبری
منابع
فن و هنر عکاسی- هادی سفاییه- انتشارات علمی فرهنگی
مقاله(اخلاق به روایت هنر)-منوچهر دین پرست
رجوع به سایتهای علمی و اجتماعی
گردورنده: آقای ایرمان دانشجوی کلاس اخلاق حرفه ای