اخلاق حرفه ای، ضرورتی برای سازمان
اخلاق حرفه ای، ضرورتی برای سازمان
چکیده
یکی از عمدهترین دغدغههای مدیران کارآمد در سطوح مختلف، چگونگی ایجاد بسترهای مناسب برای عوامل انسانی شاغل در تمام حرفههاست تا آنها با حس مسئولیت و تعهد کامل به مسائل جامعه و حرفة خود بپردازند و اصول اخلاقی حاکم بر شغل و حرفة خود را رعایت کنند. این مقاله بر آن است تا به مفهوم اخلاق حرفهای و اهمیت و ابعاد گوناگون آن و نیاز جوامع امروز به اخلاق بپردازد.
همچنین به ویژگیهای افراد دارای اخلاق حرفهای مانند احساس مسئولیت، برتریجویی و رقابتطلبی، صادقبودن، احترام و تکریم دیگران، رعایت ارزشها و هنجارهای اجتماعی، عدالت و انصاف، همدردی با دیگران و وفاداری اشاره میشود. در ادامه، با اشاره به عوامل پایهای اخلاق حرفهای، چگونگی اشاعه و ترویج آن در جهت توسعه سازمانی بیان میشود.
مقدمه
اخلاق حرفهای یکی از مسائل اساسی همة جوامع بشری است. در حال حاضر، متأسفانه در جامعة ما در محیط کار کمتر به اخلاق حرفهای توجه میشود. در حالی که در غرب سکولار، در دانشهای مربوط به مدیریت و سازمان، شاخهای با عنوان اخلاق حرفهای وجود دارد، ولی در جامعة دینی ما در مدیریت، به اخلاق توجه کافی نشده است.1
جامعه ما نیازمند آن است تا ویژگیهای اخلاق حرفهای مانند دلبستگی به کار، روحیه مشارکت و اعتماد، ایجاد تعامل با یکدیگر و... تعریف، و برای تحقق آن فرهنگسازی شود. امروزه بسیاری از کشورها در جهان صنعتی به این بلوغ رسیدهاند که بیاعتنایی به مسائل اخلاقی و فرار از مسئولیتها و تعهدات اجتماعی، به از بین رفتن بنگاه میانجامد.
به همین دلیل، بسیاری از شرکتهای موفق برای تدوین استراتژی اخلاقی احساس نیاز کرده، و به این باور رسیدهاند که باید در سازمان یک فرهنگ مبتنی بر اخلاق رسوخ کند. از اینرو، کوشیدهاند به تحقیقات دربارة اخلاق حرفهای جایگاه ویژهای بدهند؛ وقتی از حوزة فردی و شخصی به حوزه کسب و کار گام مینهیم، اخلاق کار و یا اخلاق شغلی به میان میآید؛ مانند: اخلاق پزشکی، اخلاق معلمی، اخلاق مهندسی و نظایر آن.
برای نمونه، چگونه ممکن است سیستم یک بیمارستان یا دانشگاه فاسد باشد، اما از پرستاران بخواهیم اخلاقی باشند. امروزه اخلاق حرفهای نقش راهبردی در بنگاهها دارد و متخصصان مدیریت استراتژیک، اصول اخلاقی شایسته در سازمان را از پیششرطهای مدیریت استراتژیک خوب دانستهاند.2 در اخلاق حرفهای، مسئولیتهای اخلاقی سازمان در قبال محیط داخلی و خارجی است و این متمایز از حقوق کار است؛ اما حقوق کار نیز در آن وجود دارد. اصول اخلاق خوب از پیششرطهای مدیریت استراتژیک خوب است. این اصول موجب ایجاد یک شرکت و بنگاه خوب میشود.
مفهوم اخلاق حرفهای
در ابتدا مفهوم اخلاق حرفهای به معنای اخلاق کار و اخلاق مشاغل به کار میرفت.امروزه نیز عدهای از نویسندگان اخلاق حرفهای، از معنای نخستین این مفهوم برای تعریف آن استفاده میکنند. اصطلاحاتی مثل work ethics یا professional ethics معادل اخلاق کاری یا اخلاق حرفهای در زبان فارسی است.3 تعریفهای مختلفی اخلاق حرفهای ارائه شده است:
الف) اخلاق کار، متعهد شدن انرژی ذهنی و روانی و فیزیکی فرد یا گروه به ایده جمعی است در جهت اخذ قوا و استعداد درونی گروه و فرد برای توسعه به هر نحو؛4
ب) اخلاق حرفهای یکی از شعبههای جدید اخلاق است که میکوشد به مسائل اخلاقی حرفههای گوناگون پاسخ داده و برای آن اصولی خاص متصور است.5
ج) اخلاق حرفهای به مسائل و پرسشهای اخلاقی و اصول و ارزشهای اخلاقی یک نظام حرفهای میپردازد و ناظر بر اخلاق در محیط حرفهای است.6
د) مقصود از اخلاق حرفهای مجموعه قواعدی است که باید افراد داوطلبانه و براساس ندای وجدان و فطرت خویش در انجام کار حرفهای رعایت کنند؛ بدون آن که الزام خارجی داشته باشند یا در صورت تخلف، به مجازاتهای قانونی دچار شوند.
ه ) اخلاق فردی، مسئولیتپذیری فرد است در برابر رفتار فردی خود، صرفاً به منزلة یک فرد انسانی، و اخلاق شغلی، مسئولیتپذیری یک فرد است در برابر رفتار حرفهای و شغلی خود، به مثابه صاحب یک حرفه یا پست سازمانی.7
و) این اخلاق، دربرگیرندة مجموعهای از احکام ارزشی، تکالیف رفتار و سلوک و دستورهایی برای اجرای آنهاست.8
ز) اخلاق حرفهای، به منزلة شاخهای از دانش اخلاق به بررسی تکالیف اخلاقی در یک حرفه و مسائل اخلاقی آن میپردازد و در تعریف حرفه، آن را فعالیت معینی میدانند که موجب هدایت فرد به موقعیت تعیینشده همراه با اخلاق خاص است.9
در تعریف اخلاق حرفهای به موارد زیر اشاره شده است:
1. اخلاق حرفهای رفتاری متداول در میان اهل یک حرفه است.
2. اخلاق حرفهای مدیریت رفتار وکردار آدمی هنگام انجامدادن کارهای حرفهای است.
3. اخلاق حرفهای رشتهای از دانش اخلاق است که به مطالعة روابط شغلی میپردازد.
4. اخلاق حرفهای عبارت است از مجموعهای از قوانین که در وهلة اول از ماهیت حرفه و شغل به دست میآید.10
در بیشتر تعریفهایی که از اخلاق حرفهای شده است، دو ویژگی دیده میشود: الف) وجود نگرش اصالت فرد و فرد گرایی؛ ب) محدودبودن مسئولیتها و الزامات اخلاقی فرد در شغل، که به نظر میرسد این نگاه به اخلاق حرفهای، نوعی تحویلینگری و تقلیل دادن اخلاق حرفهای است؛ زیرا هویت جمعی و سازمانی در نهادهای مشاغل در کسب وکار، بسی فراتر از شغل فردی اشخاص است. با توجه به همین دیدگاه بود که در این اواخر نیز بحث از اخلاق حرفهای در منابع مدیریتی و بیشتر در آثار و مباحث مربوط به مدیریت منابع انسانی مطرح میشد.11
امروزه با توجه به همین مورد، در مفهوم جدید از اخلاق حرفهای، به مسئولیتهای اخلاقی بنگاه وسازمان اشاره میشود که جامعتر از تعریف سنتی است. در این نگاه، بنگاه به منزلة یک شخصیت حقوقی دو گونه مسئولیت دارد: الف) مسئولیتهای حقوقی کیفری؛ ب) مسئولیتهای اخلاقی که مسئولیتهای اخلاقی بنگاه بسیار پییچیدهتر از مسئولیتهای اخلاقی فردی ـ شخصی و فردی ـ شغلی است. به عبارت دیگر، مسئولیتهای اخلاقی بنگاه شامل همه اضلاع و ابعاد سازمان میشود و اخلاقیات شغلی را نیز دربرمیگیرد.12 البته اخلاق حرفهای افزون بر اخلاق کار، حقوق کار را نیز دربرمیگیرد.13
ویژگیهای اخلاق حرفهای
امروزه در اخلاق حرفهای، تلقی «شما حق دارید و من تکلیف»، مبنای هر گونه اخلاق در کسب و کار است. این مبنا از رفتار ارتباطی فرد، به صورت اصلی برای ارتباط سازمان با محیط قرار میگیرد و سازمان با دغدغة رعایت حقوق دیگران، از تکالیف خود میپرسد. ویژگیهای اخلاق حرفهای در مفهوم امروزی آن عبارتاند از: دارای هویت علم و دانش بودن، داشتن نقشی کاربردی، ارائة صبغهای حرفهای، بومی و وابسته بودن به فرهنگ، وابستگی به یک نظام اخلاقی، ارائه دانشی انسانی دارای زبانِ روشن انگیزشی، ارائه رویآوردی میانرشتهای.14«کادوزیر» دربارة ویژگیهای افرادی که اخلاق حرفهای دارند موارد زیر را بیان میکند:
مسئولیتپذیری
در این مورد فرد پاسخگوست و مسئولیت تصمیمها و پیامدهای آن را میپذیرد؛ سرمشق دیگران است؛ حساس و اخلاقمند است؛ به درستکاری و خوشنامی در کارش اهمیت میدهد؛ برای ادای تمام مسئولیتهای خویش کوشاست و مسئولیتی را که به عهده میگیرد، با تمام توان و خلوص نیت انجام میدهد.
برتریجویی و رقابتطلبی
در تمام موارد سعی میکند ممتاز باشد؛ اعتماد به نفس دارد؛ به مهارت بالایی در حرفه خود دست پیدا میکند؛ جدی و پرکار است؛ به موقعیت فعلی خود راضی نیست و از طرق شایسته دنبال ارتقای خود است؛ سعی نمیکند به هر طریقی در رقابت برنده باشد.
صادق بودن
مخالف ریاکاری و دورویی است؛ به ندای وجدان خود گوش فرا میدهد؛ در همه حال به شرافتمندی توجه میکند؛ شجاع و با شهامت است.
احترام به دیگران
به حقوق دیگران احترام میگذارد؛ به نظر دیگران احترام میگذارد؛ خوشقول و وقتشناس است؛ به دیگران حق تصمیمگیری میدهد؛ تنها منافع خود را مرجح نمیداند.
رعایت و احترام نسبت به ارزشها و هنجارهای اجتماعی
برای ارزشهای اجتماعی احترام قائل است؛ در فعالیتهای اجتماعی مشارکت میکند؛ به قوانین اجتماعی احترام میگذارد؛ در برخورد با فرهنگهای دیگر متعصبانه عمل نمیکند.
عدالت و انصاف
طرفدار حق است؛ در قضاوت تعصب ندارد؛ بین افراد از لحاظ فرهنگی، طبقه اجتماعی و اقتصادی، نژاد و قومیت تبعیض قائل نمیشود.
همدردی با دیگران
دلسوز و رحیم است؛ در مصائب دیگران شریک میشود و از آنان حمایت میکند؛ به احساسات دیگران توجه میکند؛ مشکلات دیگران را مشکل خود میداند.
وفاداری
به وظایف خود متعهد است؛ رازدار دیگران است؛ معتمد دیگران است.15
نظامهای اخلاقی عمده
اخلاق حرفهای در تفکر سنتی، کموبیش بر نظام ارسطویی استوار بوده است؛ اما امروزه نظامهای دیگری نیز کانون توجه است. در حال حاضر، بیشتر از پنج نظام عمدة اخلاقی در بیان اخلاق حرفهای استفاده میشود. ملاک مقبولیت این پنج نظام در میان دهها نظریه و نظام اخلاقی، توانایی آنها در بیان سیستماتیک فضایل و رذائل اخلاقی، ارائه نظام سازگار، فراگیر و کاراست.
این پنج نظام اخلاقی (نظریههای عمده) عبارتند از: فایدهگرایی، وظیفهگرایی، عدالت فراگیر، آزادی فردی و زیبا و خیر مطلق. چهار نظریة نخست در واقع اصول راهبردی اخلاق را ملاک نهایی میانگارند، اما در نظریة چهارم، خداوند متعال، برترین زیبایی و مشخصکننده ملاک نهایی اخلاق است.
در این نظام اخلاقی که روشنیبخش دیگر نظامهای اخلاقی است، تقرب به خدا و کسب رضایت او آرمان اخلاق است و دستیابی به عدالت فراگیر اجتماعی، آزادی، حرمت انسان و بیشترین سود برای بیشترین کسان نیز از اهداف زندگی اجتماعی در چهار ساحت فردی، شغلی، سازمان و جامعه است.16 گفتنی است، همة تحقیقات در چارچوب نظام اخلاقی اسلام، بر اساس نظریة زیبا و خیر مطلق انجام میشود.
مبانی نظری اخلاق حرفهای در اسلام
الگوهای رفتاری در سطح نهادها و سازمانهای اجتماعی، وحدتبخش جامعة دینی است. تعریف کلی الگوهای اخلاقی و رفتار ارتباطی، مسئولیتپذیری در برابر حقوق افراد است. جامعة دینی از حیث تعامل سازمانها و نهادهای اجتماعی در آن و نیز از نظر رفتار ارتباطی افراد، متضمن مسائل فراوانی است. این مسائل از تعیّن دینی چنین جوامعی سر برمیآورند و با تعیین دینی نیز باید پاسخ یابند. اخلاق، ساماندهندة رفتار ارتباطی در مقیاس فرد، سازمان، جامعه و روابط جهانی است.
رفتار ارتباطی درونشخصی و برونشخصی فرد در زندگی شخصی و زندگی شغلی، از طریق اخلاق سامان و انسجام مییابد. همچنین رفتار ارتباطی سازمان با محیط و نیز تعامل نهادهای اجتماعی با یکدیگر، در دو سطح ملی و جهانی، بر مبنای اخلاق قوام مییابد.17 برای تعیین مؤلفههای کاربردی اخلاق حرفهای(اسلامی)، میتوان از اصول راهبردی اخلاق حرفهای در اسلام استفاده کرد؛ اصول راهبردی اصلی (در اسلام) عبارتاند از: احترام اصیل و نامشروط به انسانها، رعایت آزادی انسانها، برقراری عدالت در مورد انسانها، امانتورزی در رفتار و بینش شخصی.18
اخلاق حرفهای در نظام اداری جمهوری اسلامی باید هویت اسلامی داشته باشد و مبتنی بر اخلاق اسلامی شکل بگیرد. برای داشتن هویت اسلامی اخلاق حرفهای در کشورمان، به چهار دلیل میتوان اشاره کرد: الف) از لحاظ فرهنگی به دلیل وابستگی تودة مردم کشورمان به نظام عقیدتی اسلام؛19از لحاظ دینی به دلیل جداناپذیری اخلاق از دین در متن دین اسلام؛20 ج) نیاز به پویایی درون فرهنگ اسلامی با توجه به مواجهة آن با چالش جهانیشدن؛21د) از لحاظ نظام حکومتی، الزام به حکومت دینمدار در نظام حکومت دینی و از لحاظ قانونی، به تأکید قانون اساسی ـ در اصل هشتم ـ بر تصویب قوانین اسلامی در کشور.22
نظام اخلاق اسلامی به گونهای است که با اخلاق حرفهای در هم آمیخته و تفکیکناپذیر است؛ زیرا در این نظام ملاک نهایی و نهایت سعادت بشری، الله است و انسان در مقام خلیفه و جانشین الهی در زمین، محور توجهات اخلاقی است؛ بدین معنا که خشنودی انسان و خدمت به او موجب رضایت و تقرب به خداوند میشود؛ از اینرو، نظام اخلاق اسلامی با توجه به ملاک نهایی، در صدد است با ارائه دستورالعملها و آییننامههای اخلاقی در سطح حرفه و زندگی اجتماعی و همچنین با در نظر گرفتن پیشرفتهای مادی در جهت بهبود زندگی انسانها، زمینة سعادت و کمال حقیقی بشر را فراهم آورد.23
دربارة مورد اخیر باید گفت در اخلاق حرفهای اسلامی، ملاک نهایی اخلاق همانا خواست خداوند ـ خیر مطلق ـ است. مهمترین اصول راهبردی که میتوانند منشأ شکلگیری مؤلفههای کاربردی اخلاق حرفهای (اسلامی) شوند، عبارتاند از: الف) کرامت انسانی؛ ب) آزادی فردی؛ ج) عدالت اجتماعی در مفهوم عام قرار دادن هر امری در جایگاه شایسته آن؛ د) امانتورزی در دو سطح امانتداری و بینش امانتنگری24در این بین، اصل چهارم مهمترین اصل (اصلالاصول) است.25
مفهوم امانتداری در کسبوکار، قابل تجزیه به سه پرسش است: 1. چه چیزی در کسبوکار مورد امانت قرار میگیرد؟ 2. مراد از امانتداری در قبال آن امور چیست؟ 3. صاحبان امانت کیستند؟ البته امانتداری در حرفه نمیتواند به معنای عدم تصرف باشد؛ زیرا تصرف و بهکارگیری مقوم کسبوکار است؛ بلکه تصرف در حرفه دو گونه است: امانتدارانه و غیرامانتدارانه. در این زمینه تصرف امانتدارانه استفاده بهینه و شایسته است.26
ضامن امانتداری در نگرش اسلامی این بینش است که عالم همه محضر خداست. با این نگاه، فرد با بصیرت ایمانی به امانتنگری در جهان هستی میرسد و همه چیز از جمله خود را امانت خداوند میداند. پس در مواجهه با همه چیز و در استفاده از همة امور، راه امانتداری را میپیماید و چنین حزم و احتیاطی تقوا است. اصول منشور اخلاقی در اسلام، در همة حرفهها مشترک است؛ ولی تفاوت حرفهها در فروع است. بدین ترتیب، اصولی را که از منابع اسلامی به دست میآید، میتوان در تمامی حرفهها جاری ساخت. پس باید اخلاق اداری و سازمانی جزو برنامههای آموزش در سازمان قرار گیرد.27
عوامل پایهای اخلاق حرفهای
یکی از صاحبنظران این نظریه به نام زیونتس در مقالهای عواملی را به منزلة عوامل پایهای برای اخلاق حرفهای برمیشمارد که عبارتاند از:
الف: استقلال حرفهای اخلاق علمی
این عامل مانند اخلاق در هر نظام حرفهای دیگر باید منعکسکنندة هنجارهای درونی حرفه و احساس تعهد اخلاقی از سوی خود حرفهایها و نهادهای تخصصی آنها باشد، نه آنکه در قالب بایدها و نبایدهای اخلاقی به آنها تحمیل و قبولانده یا گوشزد شود. برای مثال، یک مدیر باید در حرفة خود مسائلی مانند صداقت، دقت، قابل اعتماد بودن، گشوده بودن به فضای انتقاد و ارزیابی، پرهیز از جزمیت، احترام به زیردستان و اطرافیان، توجه به حریم خصوصی و مسئله حفظ اسرار افراد را سرلوحة خویش قرار دهد.
ب) خودفهمی حرفهای
پایه و اساس اخلاق، خودفهمی حرفهای است. افراد تنها با فهمی از کار و فعالیت حرفهای خود، فلسفه آن و نسبتش با زندگی مردم است که به درک اخلاقی از آن نائل میآیند و در نتیجه، در مناسبات خود با طبیعت و جهان پیرامون خود، نوعی احساس درونی از تعهد به آن ارزشها پیدا میکنند.
ج:عینیتگرایی، بیطرفی و عدم جانبداری
از مهمترین اصول اساسی که در اغلب اسناد و مباحث مربوط به اخلاق حرفهای علمی مورد تأیید قرار میگیرد، رعایت عینیتگرایی و بیطرفی است. فردی که اخلاق حرفهای را در زندگی شغلیاش به کار میگیرد، نباید جانبداری غیرعقلانی نسبت به منبعی که دارای صفات غیراخلاقی است نشان دهد.
د) فراتر رفتن از مفهوم معیشتی
تا زمانی که فردی درگیر مسائل فیزیولوژیکی باشد، توجه به مسائل دیگر کمرنگتر خواهد بود. معنای اخلاق حرفهای با عبور از مفهوم معیشتی آن به عرصة ظهور میرسد. زمانی که افراد در فعالیت و کسبوکار حرفهای خود از سطح گذران زندگی مادی فراتر میآیند، دستکم سه سطح دیگر از فعالیتهای علم و فناوری برای آنها معنا مییابد: 1. احساس کارآیی، اثربخشی و تولید کیفیت به عنوان ارزش افزوده؛ 2. احساس خدمت به مردم و مفید واقعشدن؛ 3. احساس رهاسازی از طریق بازتوزیع فرصتها و نقد قدرت.28
پی نوشت ها:
1-ر.ک: احد فرامرز قراملکی، «روش شناسی مسئولیت پذیری در سازمان» اندیشه حوزه، ش 49 و 50.
2-ر.ک: همو، اخلاق حرفهای، ص 137.
3-آریانپور کاشانی، فرهنگ جامع، ذیل واژه.
4. Cadozier,V, The moral profession: A study of moral development and professional ethics, Retrieved from proquest.com, p.137.
5. Hartog, mary and Winstanley, Diana, Ethics and Human Resource, Management: Professional Development and Practice, p.6.
6. wikipedia.com.
7. Moberg, Dennis J., and Mark A.Seabright, The development of moral imagination, p.845.
8-ژکس، فلسفه اخلاق: حکمت عملی، ترجمه ابوالقاسم پورحسینی، ص 92.
9-احد فرامرز قراملکی، اخلاق حرفهای، ص 137.
10-ر.ک: حسینیان، س، اخلاق در مشاوره و روانشناسی.
11-ر.ک: قراملکی، ا. فرامرز، «روش شناسی مسئولیت پذیری در سازمان» اندیشه حوزه.
12-احد فرامرز قراملکی، اخلاق حرفهای، ص 105
13-همان.
14-همان.
15. Cadozier, Ibid, P167.
16-احد فرامرز قراملکی، «جامعه دینی، جامعهای هماهنگ»، اندیشه حوزه، ش 56، ص 38 ـ 29.
17-ر.ک: منیژه، عاملی، بررسی مبانی نظری اخلاق حرفهای در اسلام.
18-همان.
19-ر.ک: احد فرامرز قراملکی، اخلاق حرفهای.
20-ر.ک: ج. جزنی، اخلاق تجاری و بازار یابی در اقتصاد اسلام.
21-ر.ک: ب. رشیدی، عصر اطلاعات و مدیریت اسلامی، چالشهاو راهکارها.
22-ر.ک: م. حمیدی، «فلسفه و سازوکار پاسخگویی در نظام جمهوری اسلامی»، اندیشه حوزه.
23-ر.ک: منیژه، عاملی، بررسی مبانی نظری اخلاق حرفهای در اسلام.
24-همان.
25-ر.ک: احد فرامرز قرا ملکی، «روش شناسی مسئولیت پذیری در سازمان».
26-احد فرامرزقرا ملکی، اخلاق حرفهای.
27-ن. میر سپاسی، مدیریت استراتژیک منابع انسانی و روابط کار.
28. C.f: Zionts, T, L, Professional Standards of Educational Manageres: Their Importance and Ease of Implementation. Retrieved from Proquest.com.
علینقی امیری،استادیار دانشکدة مدیریت پردیس دانشگاه تهران در قم.
محمد همتی،دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت آموزشی دانشگاه تهران.
مهدی مبینی،کارشناسی ارشد برنامهریزی آموزشی از دانشگاه علامه طباطبایی،
منبع:ماهنامه معرفت ، شماره چهارم.